Jarige letters: Hollandsche Mediaevel

Het lettertype Hollandsche Mediaeval bestaat 100 jaar. In de Volkskrant van afgelopen vrijdag stond een interview met grafisch vormgever Roosje Klap over dit heuglijke feit. De letter ziet er als volgt uit:

foto: An-Sofie Kasteleyn

In het interview met Klap staan interessante dingen over dit lettertype. Dat het ontworpen is door de Nederlandse letterontwerper en kunstenaar S.H. de Roos bijvoorbeeld en dat dat er op het moment dat hij in 1912 met deze letter kwam al in geen 150 jaar meer een drukletter was ontworpen in Nederland. Het was een hele beroemde en veelgebruikte letter in de eerste 40 a 50 jaar van zijn leven. Klap vindt het ook een hele sierlijke letter: 'Die hoofdletter R bijvoorbeeld, de lange schuine zijde is gewoon een enorme glijbaan, een koket uitgestoken damesbeen. Prachtig ontworpen. Er zit veel humor in, bijna on-Nederlands.' 

De hoofdletter R dus. Daar komt-ie:

Het is jammer dat ik dit stukje niet in de Hollandsche Mediaevel kan schrijven, dat lettertype zit niet in mijn blogprogramma. Maar mooi is-ie zeker! Je kunt hem wel uitproberen op www.fonts.com, een handige site waar veel lettertypes te vinden zijn. 

In het interview met Klap staat ook nog vermeld dat er lezingen, een film en een tentoonstelling is over de letterontwerpen in het gebouw van de lettergieterij van Amsterdam (v/h N. Tetterode) en dat zij zelf een masterclass letterontwerpen geeft. 

Ze maakt zelf dus ook letters, waarbij het haar gaat om het concept en het beeld dat ze oproepen. Ik zal er in een andere blog meer aandacht aangeven. Op de site van de Volkskrant kun je trouwens het stuk nalezen. 

Alle letters: weetjes

Letters zijn handig, mooi, leesbaar en soms grappig. Hier volgen wat weetjes over letters, die je misschien nog niet kende:

* Het woord vierentwintigletterwoord heeft ook echt vierentwintig letters.

* Het woord vier heeft ook echt vier letters.
* De letter e komt het meeste voor in Nederlandse teksten. 

* Het woord alfabet is een samenstelling van alfa (α) en bèta (β), de namen van de eerste twee letters van het Griekse alfabet.

* Het Arabische schrift hoe dan ook aan elkaar geschreven wordt, ze kennen geen losse letters.

* Veel afkortingen, zoals CU (See You) en TTYL (Talk to you later) zijn oorspronkelijk uit het morse afkomstig.
* De oudste gedrukte boekjes met daarin het alfabet (uit ca. 1450) werden abecedarium genoemd.

* Er is altijd geharrewar over de IJ in het Nederlands, de Y is officieel de 25e letter , maar soms wordt de IJ ook als letter gezien en dan heeft ons alfabet dus ineens 27 letters. Dit gebeurt bijvoorbeeld bij het telefoonalfabet. In puzzels, waar elke letter een eigen vakje heeft of bij woordzoekers wordt de IJ als Y geschreven.

* De Nederlandse spelling is sinds de opstelling ervan (1863) vier keer gewijzigd. De laatste keer in 2006, slechts tien jaar na de derde wijziging.
* De smurfenregel is een ezelsbruggetje voor het spellen. Twijfel je of er een t in het werkwoord moet worden geplaatst, doe dan als de smurfen en smurf er een werkwoord van. Bijvoorbeeld: 'Word(t) nu eens volwassen!'. Je vervangt word door smurf ('Smurf nu eens volwassen!'), je hoort geen t dus je schrijft geen t.

* Het lettertype Verdana wordt het meest gewaardeerd door internetgebruikers .

*Het lettertype Comic Sans kent heel veel tegenstanders, maar ook een hoop aanhangers. Coen en Sander van 3FM hebben al drie keer de nationale comic sans dag georganiseerd. Daarbij werd opgeroepen om zoveel mogelijk in dit lettertype te schrijven. 

* Google doodles is de naam voor het logo Google die soms een andere vorm aanneemt, omdat die dag iets te herdenken of te vieren valt. De eerste Google doodle was deze:

Een heel verschil met wat er nu met regelmaat verschijnt. Kijk hier voor alle doodles in alle landen. 

* Dit stukje tekst bevat trouwens.... Nee, ik ga ze echt niet tellen! 

Exposerende letters: Leestekenen

Op maandag 13 augustus scrollde ik door mijn twitterberichten, las en hier en daar wat. Tot ik op een bericht stuitte van het museum Meermanno in Den Haag. Iets over letters. Daar heb ik natuurlijk een sensor voor, mijn aandacht was meteen getrokken. Ik las snel: tentoonstelling, Joke van Leeuwen, fotowedstrijd 'Toevallige Letters'. Huh? Toevallige letters? Zo noem ik mijn 'gevonden' letters in de natuur, op straat, in een voorwerp, et cetera altijd. Zouden ze hier hetzelfde bedoelen?

Ja. Ze bedoelden hetzelfde. In museum Meermanno is (bijna was) een tentoonstelling ingericht door Joke van Leeuwen 'Leestekenen' met een bijbehorende fotowedstrijd: Heb je ooit ergens een toevallige letter gefotografeerd, stuur hem dan in voor 15 augustus, was de strekking. Nou toevallig heb ik al vele toevallige letters gefotografeerd! Ik heb er direct twee ingestuurd, maar er zaten al heel wat mooie exemplaren bij. Maar belangrijker voor mij was om die tentoonstelling te bezoeken. Hij loopt tot 19 augustus en gaat over het 'hechte samengaan van beeld en tekst.' Er wordt naast het werk van Joke van Leeuwen zelf en de collectie van Meermanno vooral aandacht gegeven aan de letters van het alfabet.

Gisteren, donderdag 16 augustus toog ik met twee zonen en mijn moeder richting Den Haag. Het is een prachtige tentoonstelling in een prachtig gebouw. Ik zou hier wel de hele tekst die Joke van Leeuwen geschreven heeft voor 'Leeslint', het blad van Meermanno willen overschrijven. Hoe haar fascinatie voor letters al op jonge leeftijd begon. Hoe het alfabet voor ons al zo vanzelfsprekend is geworden, maar dat voor kinderen nog helemaal niet zo is. Over ABC-boeken die er in allerlei vormen en maten bestaan, over de oude prachtige miniaturen 'waarop een hoofdletter soms bijna verdwijnt in de rijkdom van een afbeelding', over oude foto's waarop haar vader samen met anderen letters vormen....

Speciaal voor de tentoonstelling heeft Joke van Leeuwen een nieuw beeld-ABC gemaakt, in een mengvorm van tekeningen en collages van oude gravures. Die heb ik uiteraard meteen in postervorm gekocht. En ze heeft een jaar lang allerlei vormen gefotografeerd die onbedoeld op een letter lijken, de 'toevallige letters'. Jammer dat daar geen poster van gemaakt is, het zijn mooie letters geworden, zoals bijvoorbeeld de twee rietstengels die samen met hun weerspiegeling de letter K wordt.

foto: Joke van Leeuwen

Ik heb genoten van de tentoonstelling, mijn achtjarige zoon was vooral gefascineerd door de vele televisies waar Europeanen in hun eigen taal het alfabet opzeggen. Mijn driejarige zoon werd door oma gewezen op zijn eigen letter, die hij al van verre herkent: de P, waar hij verrukt op reageerde. Het mooiste vonden ze trouwens de Lettertuin, onderdeel van Meermanno, die niet tot de tentoonstelling behoort, maar er wel goed op aansluit.

Een aanrader voor de letterliefhebber dus. Jammer dat ik er zo laat achter kwam en dat hij nog maar tot en met a.s. zondag te zien is. Maar mocht je nog tijd hebben, ga er dan zeker even heen!

Leuke letters: plintposters

Ik schreef op 10 augustus over de beroemde oude zin: 'Hebban olla vogala...'. Vandaag kwam ik er achter dat Plint Poëzie er een poster van heeft gemaakt. De kunstenaar Marianne van Heeswijk heeft het geheel ontworpen. Het is een prachtige kleurrijke poster die ik in ieder geval graag zou willen hebben, maar dat geldt zo ongeveer voor elk product bij Plint.

copyright plint poëzie

Bij Plint maken ze van poëzie de prachtigste dingen. Posters dus, maar ook kaarten, raamstickers, visitekaartjes, kussenslopen en schorten. En ze verkopen het kunsttijdschrift DADA. Kortom, het is zeker de moeite waard om eens een kijkje te nemen op hun site: http://www.plint.nl/

Ik ben volgende week jarig en omdat ik de verjaardagen van anderen altijd vergeet, lijkt me hun kalender wel wat. En die kussenslopen, notitieblokjes, tafelkleden.... Help, ik kan niet kiezen!

Oude letters

Nederlands als oudste taal?

Joannes Goropius Becanus was een was een humanistisch filosoof uit de zestiende eeuw. Hij beweerde at Adam en Eva in het paradijs een taal spraken die sterk op het Nederlands moeten hebben geleken. Bij de Babylonische spraakverwarring zouden alle talen ontstaan zijn, maar de nakomelingen van Jafet (een zoon van Noach) zouden de oertaal zijn blijven spreken. Becanus levert tal van bewijzen voor zijn theorie. Zo zouden tal van Hebreeuwse woorden uit Nederlandse grondvormen zijn afgeleid. En wat dacht je van het Diets of Douts, de oude benaming voor het Nederlands, lijkt dit niet verdacht veel op D'outs, of wel, de oudste?

In de theorie van Becanus, uiteengezet in zijn Origines Antwerpianae (1572) bestond de oertaal uit basiswoorden van slechts één lettergreep. Langere woorden zijn samengesteld uit de basiswoorden.  En volgens hem zijn er bewijzen genoeg: Adam komt van haat-dam, oftewel tegen de haat van de slang. appel komt van ap-fel, waarbij ap happen betekent en fel een ander woord is voor wreed. Als je het verhaal van Adam en Eva uit de bijbel kent, dan begrijp je dit ook. En zo ging hij maar door met zijn gegoochel met woorden en etymologieën. Hij had veel bewonderaars, maar ook in zijn tijd werd hij al belachelijk gemaakt.

Moderne wetenschappers nemen zijn verhaal uiteraard met een flinke korrel zout. Maar hoe oud het Nederlands dan wel is, weet men eigenlijk ook niet. De oudste documenten stammen uit de achtste eeuw. Maar de prehistorie van het Nederlands reikt natuurlijk veel verder. Het moet in eerste instantie een dialect op het Germaans zijn geweest.

Beroemde zin

Hebban olla uogala nestas hagunnan hinase hi(c) (a)nda thu uuat unbidan uue nu

Deze beroemde zin uit het derde deel van de elfde eeuw, is lang aangezien als de oudste Nederlandse zin. Maar inmiddels zijn er ook andere geschriften gevonden met oudere zinnen. Wat dacht je van:  Gelobistu in got alamehtigan fadaer. Deze zin is driehonderd jaar ouder dan de beroemde zin van hier boven en met een beetje goede wil ook nog best te lezen: Geloof je in God, de almachtige vader. Maar hebban olla uogala is wel de oudst bekende literaire zin in het Nederlands.

Het is de vertaling van een Latijnse tekst en betekent het volgende: Hebben alle vogels nesten begonnen, behalve ik en jij. Waarop wachten we nu? Gerrit Komrij beschouwde de zin als de eerste Nederlandse poezie en wijdde er in het boek In Liefde Bloeyende een heel hoofdstuk aan. Er zijn verschillende interpretaties waar de tekst precies over moet zijn gegaan. Maar de mooiste en meest romantische is toch wel dat het een deel uit een liefdesgedicht moet zijn geweest.

Oude letters: 100 jaar leesplankje

Het leesplankje bestaat honderd jaar. Iedereen kent aap, noot en mies. Of het nu is omdat je er zelf mee hebt leren lezen of omdat je altijd wel iemand kende die zo'n ouderwetse schoolplaat met alle woorden erop thuis had hangen. Het leesplankje is nogal aan verandering onderhevig geweest. Mijn eerste woord was boom, daarna kwam roos en vis. Mijn zoontje van zes (groep drie) leert nu lezen en zijn eerste woord was maan. Daarna overigens ook roos en vis. Ik was de eerste schooldag van de eerste klas ziek thuis en een jongetje uit mijn klas kwam het 'huiswerk' brengen. Een grote b die ik over moest trekken. Zoonlief komt thuis met een vel vol met de letter m. Leren schrijven en lezen is vooral veel, heel veel oefenen.

Het bekende leesplankje met aap, noot en mies werd rond 1910 uitgegeven door de firma Hoogeveen. Wim heeft een pet op en kees en bok staan dezelfde kant op.

In 1955 heeft Wim zijn pet afgedaan en kijken de hond en de bok niet meer dezelfde kant op.

In 1967 was het plankje al van kunststof en zaten er lettertjes aan de zijkant van het plankje. Hierna werd deze leesplank niet meer in het onderwijs gebruikt.

In Zuid-Afrika werd er met soortgelijke leesplankjes gewerkt. Alleen de woorden waren uiteraard anders. Dit is een exemplaar uit 1925. Let op het woord saag en tou!

Wil je meer weten over leesplankjes, kijk dan eens op www.leesplankjes.nl. Of bekijk de uitzending van EenVandaag (van vandaag: 31 augustus 2010), via uitzending gemist of: www.eenvandaag.nl/binnenland/36299/100_jaar_leesplankje.

Op de afbeeldingen van de leesplankjes ligt het copyright bij Wolters-Noordhoff bv.

Decoratieve letters: Book of Kells

In het Trinity College in Dublin ligt het beroemde Book of Kells. Dit boek werd geschreven door Keltische monniken rond het jaar 800. Het geldt als een meesterwerk van de Westerse kalligrafie. Er zijn veel illustraties te bewonderen en vaak werden de hoofdletters of beginletters rijkelijk versierd. Maar er zijn ook kleinere afbeeldingen te bewonderen van bijvoorbeeld initialen. Geen twee afbeeldingen in het boek zijn hetzelfde. De decoraties zijn van hoge kwaliteit en vaak erg complex, sommige zijn alleen met een vergrootglas goed te zien.

500.000 bezoekers per jaar bezoeken de ruimte waar het boek ligt. Regelmatig wordt er een andere pagina tentoongesteld. Ikzelf ben er in 1995 geweest. Het is een hele bijzondere ervaring. Ook de bibliotheek die je daarna instapt (uit de 18e eeuw) is prachtig. Het ruikt er naar oude boeken en de ruimte is overweldigend.

Wil je het boek en de rijk geïllustreerde letters zelf bewonderen, dan zul je naar Dublin moeten gaan. En vergeet dan niet een echte Guinness te drinken in Temple Bar, de uitgaansbuurt van Dublin met barretjes en cafés waar je met een beetje geluk mannen met lange baarden de Dubliners ziet na doen of meisjes op tapschoenen een typische Ierse dans ziet doen.

En dat is bepaald geen monnikenwerk! Proost!