filosofische letters: om over na te denken

Om over na te denken

plakkende letters

Met een glimlach het weekend in! 

alle letters: pangram

Een pangram is een zin waarbij alle letters van het alfabet voorkomen. Het is nog knap lastig om zo'n zin te bedenken. De uitdaging ligt in het gegeven om een zo kort mogelijke zin te maken, waar dus wel alle letters van het alfabet in staan. Een perfecte of volmaakte pangram is een zin waarbij elke letter slechts een keer voorkomt. Het Engelse zinnetje 'The quick brown fox jumps over the lazy dog' is een hele bekende pangram. Hij is ooit bedacht als controle bij (radio-)telex. Nu wordt hij vaak bij letterproeven gebruikt om alle letters van het lettertype goed te laten zien.

In het Nederlands is dit een volmaakt pangram: Lynx c.q. vos prikt bh: dag zwemjuf! Maar ook de zinnen Wazig tv-filmpje rond chique skybox en Filmquiz bracht knappe ex-yogi van de wijs zijn erg knap.

Er bestaat ook zoiets als een beginletter-pangram. Dat is een zin waarbij de eerste letters van de woorden alle letters van het alfabet bevatten. En wederom is de uitdaging om een zo kort mogelijke zin te maken. En als je het dan helemaal perfect wilt doen, zorg je er ook nog voor dat elke woord in alfabetische volgorde staat: Als berekende chaos de eenheid figuurlijk gezien halveert in jaren, kan letterlijke machtsverheffing negatieve of positieve quotiënten rekenkundig symmetrisch tot uitkomst verenigen, waarbij x y zuivert.

En dan bestaat er ook nog zoiets als een lipogram. Dat is eigenlijk een omgekeerd pangram. Daar worden juist letters weggelaten. Een e-lipogram bijvoorbeeld is een tekst waar geen e in voorkomt. De moeilijkheid bij het schrijven van een lipogram wordt groter naarmate de niet-gebruikte letter meer voorkomt in het taalgebruik en de tekst langer wordt.

Het bekendste e-lipogram is het boek "La disparition" van de Franse schrijver Georges Perec uit 1969. Niet alleen komt in de roman nergens de letter "e" voor, maar bovendien is het verhaal opgebouwd als een detectiveverhaal rond de verdwijning van de letter "e". De roman is ook in het Nederlands vertaald als 't Manco.Het lijkt me een zeer interessant boek, ik ga maar eens kijken of ik hem ergens kan kopen.

Het is natuurlijk een prachtige uitdaging om een pangram te maken of een tekst te maken als e-lipogram. Maar dat kost. Veel tijd. En mijn tijd is zo kostbaar. Maar ooit, als al mijn kinderen zelfstandig zijn, ik alles al heb geschreven wat er te schrijven valt over letters en alle geraniums verzorgd zijn, ga ik een pangram schrijven. Beloofd!

Alle letters: weetjes

Letters zijn handig, mooi, leesbaar en soms grappig. Hier volgen wat weetjes over letters, die je misschien nog niet kende:

* Het woord vierentwintigletterwoord heeft ook echt vierentwintig letters.

* Het woord vier heeft ook echt vier letters.
* De letter e komt het meeste voor in Nederlandse teksten. 

* Het woord alfabet is een samenstelling van alfa (α) en bèta (β), de namen van de eerste twee letters van het Griekse alfabet.

* Het Arabische schrift hoe dan ook aan elkaar geschreven wordt, ze kennen geen losse letters.

* Veel afkortingen, zoals CU (See You) en TTYL (Talk to you later) zijn oorspronkelijk uit het morse afkomstig.
* De oudste gedrukte boekjes met daarin het alfabet (uit ca. 1450) werden abecedarium genoemd.

* Er is altijd geharrewar over de IJ in het Nederlands, de Y is officieel de 25e letter , maar soms wordt de IJ ook als letter gezien en dan heeft ons alfabet dus ineens 27 letters. Dit gebeurt bijvoorbeeld bij het telefoonalfabet. In puzzels, waar elke letter een eigen vakje heeft of bij woordzoekers wordt de IJ als Y geschreven.

* De Nederlandse spelling is sinds de opstelling ervan (1863) vier keer gewijzigd. De laatste keer in 2006, slechts tien jaar na de derde wijziging.
* De smurfenregel is een ezelsbruggetje voor het spellen. Twijfel je of er een t in het werkwoord moet worden geplaatst, doe dan als de smurfen en smurf er een werkwoord van. Bijvoorbeeld: 'Word(t) nu eens volwassen!'. Je vervangt word door smurf ('Smurf nu eens volwassen!'), je hoort geen t dus je schrijft geen t.

* Het lettertype Verdana wordt het meest gewaardeerd door internetgebruikers .

*Het lettertype Comic Sans kent heel veel tegenstanders, maar ook een hoop aanhangers. Coen en Sander van 3FM hebben al drie keer de nationale comic sans dag georganiseerd. Daarbij werd opgeroepen om zoveel mogelijk in dit lettertype te schrijven. 

* Google doodles is de naam voor het logo Google die soms een andere vorm aanneemt, omdat die dag iets te herdenken of te vieren valt. De eerste Google doodle was deze:

Een heel verschil met wat er nu met regelmaat verschijnt. Kijk hier voor alle doodles in alle landen. 

* Dit stukje tekst bevat trouwens.... Nee, ik ga ze echt niet tellen! 

Gemixte letters

Eindelijk! Daar ben ik weer na weken van afwezigheid. Er moet toch ergens een psychologische verklaring zijn dat ik kamp met een soort van vrees om weer verder te gaan met mijn blog als ik er een tijdje niets aan heb gedaan. Ik heb tenslotte ideeën genoeg, research gedaan, informatie verzameld en houd mijn ogen wijd open voor allerlei soorten letters in real life en op het internet. Ik heb zelfs, vanaf 1 januari jl., tijd genoeg. Wat er dan wel aan schort? Ik weet het niet zo goed. Een soort drang om het perfect te doen, terwijl ik weet dat perfect niet bestaat. Een soort laksheid, terwijl ik het toch leuk, ontspannend en onderhoudend vind? Een gedoe om te schrijven, te knippen en te plakken. En om het vervolgens op twitter rond te bazuinen en om het wereldkundig te maken?  Misschien zie ik door de bomen het bos wel niet meer, waar moet ik beginnen, welk onderwerp ga ik aansnijden? Of ben ik stiekem bang voor de reacties, bang dat men me 'stom' bezig vindt? Terwijl me dat eigenlijk allang niet meer kan schelen. Ach. Het maakt niet uit. Ik ben er weer. Ik schrijf weer. Ik heb er weer lol in.


Gemixt en gehusseld

Zo en dan nu het onderwerp van vandaag: Gemixte letters. Ik zag een  filmpje op youtube dat me inspireerde.

Volgens een onderzoek aan de universiteit van Cambridge maakt het niet echt uit in welke volgorde de letters in een woord staan, als de eerste en laatste letter maar goed zijn. De rest kan door elkaar gehusseld worden en je begrijpt nog steeds uitermate goed wat er staat.



Vervolgens wordt dit hele gebeuren behoorlijk ontkracht. Een-, twee- en drieletterwoorden doen al niet mee. Vierletterwoorden zijn ook simpel, want alleen de twee middelste letters kunnen gehusseld worden. Eitje! Het wordt een stuk lastiger bij lange woorden en ook daar hebben de makers van de tekst hierboven over nagedacht. Nu staat er Cmabrigde voor Cambridge. Maar zou je dat ook zo snel lezen als er Cgibramde zo staan? Waarschijnlijk niet.


Kan ik ook (toch?)!

Toch is het een interessant gegeven dat je de tekst hierboven nog redelijk goed kunt lezen. De woorden zijn tenslotte wel door elkaar gehusseld, maar ze zijn dicht bij de oorspronkelijke plek neergezet. Tijd voor een testje. Eens kijken of ik het ook kan:

Om geod na te knneun dkenen oevr een gshcekite tkest, blseoot ik erest maar enes een lkeker gals wijn voor mzelef in te sechkenn. Dan kan ik npipen en dkneen telgijek! Neit selcht voor een lgiktenetdure, tcoh? (Bhelave dat odrnetsrepete wrood dan.)

hoofdletters: uit de mode

Op nu.nl stond vandaag het bericht dat steeds meer bedrijven in hun logo of merknaam hoofdletters vervangen door kleine letters. Nationale Nederlanden bestaat niet meer, net als Alex. Het is nu nationale nederlanden en alex. Merkenspecialist en journalist Erwin Wijman heeft dat allemaal onderzocht en schrijft erover in het nieuwste nummer van Onze Taal (2x hoofdletter). Wat is er nu aan de hand?


KAPITALEN

Hoofdletters in een een logo of merk roepen bravoure op, terwijl bedrijven nu, in de crisistijd, juist matigheid, bescheidenheid en terughoudendheid willen uitstralen. Ze willen dichter bij de mensen staan en niet bombastisch en onpersoonlijk overkomen. Dat hoofdletters negatieve gevoelens kunnen opwekken zie je ook bijvoorbeeld bij het chatten. KAPITALEN GEVEN DE INDRUK DAT JE IETS WILT OVERSCHREEUWEN, OVERDREVEN DE AANDACHT WILT TREKKEN. Onderkast oogt vriendelijker, mensen nemen je serieuzer en het oogt stukken meer bescheiden. Juist bedrijven die van hun voetstuk gevallen zijn, zoals verzekeringsbedrijf ageas (voorheen: FORTIS) doen een soort boetedoening door ook in hun naamgeving zich een stuk bescheidener op te stellen.

Maar het zou ook te maken hebben met de invloed van internet- en e-mailadressen. Daar wordt al veel met kleine letters geschreven. Zo is er minder verwarring mogelijk. Daarnaast is het ook gewoon mode onder de typografen om onderkast te gebruiken. Ik heb al vaker gezien dat het 'in' is om kleine letters te gebruiken. Het staat anders, interessant en lekker dwars. En daar houden bedrijven ook wel weer van.



 

lachwekkende letters: spelregels Mikado

Soms zijn letters (en dus woorden) zeer lachwekkend. Wanneer ze verkeerd vertaald zijn bijvoorbeeld. Zo heb ik hier de spelregels van Mikado naast me liggen. Een goedkope versie, dat weer wel, maar daarom niet minder leuk. Mikado heet daar trouwens het 'Staafjes-opneemspel'.

Er zijn volgens de spelregels staafjes met geleringen. Geleringen? O, gele ringen. Het totaalaantal punten ligt op 170 punten. Ik lees verder: 'Door plotesling openen van de hand valllen de staafjes kringvormig op tafel.' Dat kringvormig vind ik overigens ook wel mooi, bij mij vallen ze eigenlijk altijd een kant op, maar goed. Het gaat verder: 'Dan [...] nemen. zonder dat hierbijeen [...] geraakt.' Geen hoofdletters na een punt en spaties vergeten komt trouwens vaker voor. De volgende zin is ook leuk: 'Het meest veilige opnemen geschiedt dooreen druk op de punt varr het staafje'.' Alsof er vreselijke ongelukken kunnen gebeuren tijdens een spelletje Mikado. Het valt nog mee dat het verplicht stellen van een veiligheidshelm er niet in staat, tegen rondvliegende staafjes.

De spelregels staan er ook nog in het Duits, Engels, Frans en een Scandinavische taal ('God fornojelse!'). Maar ook daar bakken ze er weinig van. Wat dacht je van deze Engelse zin: 'The number of rouods to be player should be agreed upon before starting to play'.

Ze wensen ons trouwens in correct Nederlands wel weer veel plezier. Dat maakt weer een hoop goed! Maar het woord 'plotesling' is al een begrip bij ons thuis!

Vreemde letters: Engelse benamingen

De stichting Taalverdediging is verontwaardigd over het feit dat op de Euroshopperartikelen die in de Albert Heijn liggen Engels de voertaal is. Ook typisch Nederlandse producten krijgen daar een Engelse benaming. Speculaas heet bijvoorbeeld 'dutch spice cookies', hagelslag ' mixed sprinkles' en beschuit 'rusk'. Albert Heijn stelt in een reactie dat het hier om producten gaat die in heel Europa worden verkocht en dat de verpakking in al deze Europese landen gelijk is. Ik begrijp de verontwaardiging van de stichting Taalverdediging, maar geef ook de Albert Heijn in dit geval wel een beetje gelijk.

Ik kan me bij tijd en wijle ook ergeren aan het oprukkende Engelse taalgebruik. Zeker als er goede Nederlandse woorden voor te vinden zijn. Maar ik doe zelf ook mee met de Engelse woorden, want ik upgrade mijn computer van tijd tot tijd. Ik download van internet en ik snap mijn kinderen direct wanneer ze bij een spelletje een level hebben gehaald.

Toen ik echter onder de douche stond en de verzameling shampoo's en doucheschuim bekeek, moest ik lachen. Blijkbaar staat Engels ook voor stoer, beter, mooier en verfrissender. Het staat voor gezonder, verzorgender en beschermerder. Care is inmiddels een ingeburgerd woord geworden, net als welness en hydration. Zie hier mijn collage van zomaar wat spulletjes uit mijn badkamer. En zeker de mannenproducten staan bol van de Engelse termen. Voor sommige producten zou je nog kunen zeggen dat ze ook voor de Engelse markt zijn. De meeste echter niet. De gebruiksaanwijzing is in het Nederlands, Frans en soms Duits. Bijna nooit in het Engels.

Nee, dan de Italianen. Die zetten gewoon alles in hun eigen taal. Niks geen Engels gedoe.

Mocht je trouwens vinden dat de stichting Taalverdediging gelijk (en je voelt je ook 'ernstig gediscrimineerd') heeft, dan kun je een kaartje van hun site downloaden (oke: afhalen) en naar Albert Heijn sturen. Maar of het zal helpen....?

Algemene letters

Wist je dat:


- Het internationaal alfabet een flink aantal autonamen bevat (Alfa, Echo, Golf, Sierra)?
- In het datzelfde internationale alfabet zowel Romeo als Juliet vertegenwoordigd zijn?
- Ongeveer 4500 jaar geleden door internationale handel het schrift is ontstaan?
- Men eerst woorden tekende en daarna pas de afzonderlijke klanken ging opschrijven?
- Je de letters van je eigen naam mooier vindt dan andere letters?
- En dat je deze letters onbewust ook vaker gebruikt in teksten?
- Het in België niet gewoon is om chocoladeletters te eten met sinterklaas?
- De meest verkochte chocoladeletter de letter M is?
- De letter E de meest gebruikte letter in teksten is?
- En de letter Q de minst gebruikte, namelijk 1 op 11.000?
- QWERTY (de eerste letters van een toetsenbord) de standaard toetsenbordindeling in verreweg de meeste landen is?
- Je geen woorden kunt maken met de onderste rij letters van het toetsenbord?
- Microsoft speciaal twee lettertypes heeft ontworpen om makkelijker vanaf een beeldscherm te kunnen lezen?
- Een font niet hetzelfde is als een lettertype?
- Stripboekbelettering een vak apart is?
- Maarten Toonder met het lettertype aangaf op welke toon zijn stripfiguur sprak?

 
Zo, ik krijg het druk de eerstkomende tijd. Want naast deze bovenstaande onderwerpen, ben ik van plan om nog veel meer te schrijven over letters en taal. Over de drukletters die bij mijn ouders thuis lagen bijvoorbeeld en waarmee mijn vader met goudpapier omslagen van boeken bedrukte. Over de letters die mijn zesjarige voor het eerst krijgt te leren (de oe, de ui, de au leert hij als 1 letter), over de klanken en letters die mijn eenjarige uitstoot (zegt oeoeoeoe bij het plaatje van een koe), over de letters en zinnen waarmee mijn achtjarige worstelt (moeilijk schrijf je met dubbel l, volgens hem). Maar ook over de chocoladeletters die ik bij de chocoladefabriek als vijftienjarige vakantiewerker moest opvangen in kratten, de letters die ik nu overal zie, in de natuur, op gebouwen en in half afgebeten koekjes en probeer vast te leggen op mijn camera. Over de letters die ik vind op internet (nee, ik weet het: ik ben bij lange na niet de enige die vermeende letters fotografeert!) en over de lastige letters in boeken, in kranten, op internet.
 

Oude letters

Nederlands als oudste taal?

Joannes Goropius Becanus was een was een humanistisch filosoof uit de zestiende eeuw. Hij beweerde at Adam en Eva in het paradijs een taal spraken die sterk op het Nederlands moeten hebben geleken. Bij de Babylonische spraakverwarring zouden alle talen ontstaan zijn, maar de nakomelingen van Jafet (een zoon van Noach) zouden de oertaal zijn blijven spreken. Becanus levert tal van bewijzen voor zijn theorie. Zo zouden tal van Hebreeuwse woorden uit Nederlandse grondvormen zijn afgeleid. En wat dacht je van het Diets of Douts, de oude benaming voor het Nederlands, lijkt dit niet verdacht veel op D'outs, of wel, de oudste?

In de theorie van Becanus, uiteengezet in zijn Origines Antwerpianae (1572) bestond de oertaal uit basiswoorden van slechts één lettergreep. Langere woorden zijn samengesteld uit de basiswoorden.  En volgens hem zijn er bewijzen genoeg: Adam komt van haat-dam, oftewel tegen de haat van de slang. appel komt van ap-fel, waarbij ap happen betekent en fel een ander woord is voor wreed. Als je het verhaal van Adam en Eva uit de bijbel kent, dan begrijp je dit ook. En zo ging hij maar door met zijn gegoochel met woorden en etymologieën. Hij had veel bewonderaars, maar ook in zijn tijd werd hij al belachelijk gemaakt.

Moderne wetenschappers nemen zijn verhaal uiteraard met een flinke korrel zout. Maar hoe oud het Nederlands dan wel is, weet men eigenlijk ook niet. De oudste documenten stammen uit de achtste eeuw. Maar de prehistorie van het Nederlands reikt natuurlijk veel verder. Het moet in eerste instantie een dialect op het Germaans zijn geweest.

Beroemde zin

Hebban olla uogala nestas hagunnan hinase hi(c) (a)nda thu uuat unbidan uue nu

Deze beroemde zin uit het derde deel van de elfde eeuw, is lang aangezien als de oudste Nederlandse zin. Maar inmiddels zijn er ook andere geschriften gevonden met oudere zinnen. Wat dacht je van:  Gelobistu in got alamehtigan fadaer. Deze zin is driehonderd jaar ouder dan de beroemde zin van hier boven en met een beetje goede wil ook nog best te lezen: Geloof je in God, de almachtige vader. Maar hebban olla uogala is wel de oudst bekende literaire zin in het Nederlands.

Het is de vertaling van een Latijnse tekst en betekent het volgende: Hebben alle vogels nesten begonnen, behalve ik en jij. Waarop wachten we nu? Gerrit Komrij beschouwde de zin als de eerste Nederlandse poezie en wijdde er in het boek In Liefde Bloeyende een heel hoofdstuk aan. Er zijn verschillende interpretaties waar de tekst precies over moet zijn gegaan. Maar de mooiste en meest romantische is toch wel dat het een deel uit een liefdesgedicht moet zijn geweest.

verkeerde letters

Voorlezen is leuk. En het is goed voor de kinderen. Zo leren ze veel over de wereld om zich heen. Hun woordenschat wordt vergroot. Ze krijgen interesse in tal van zaken. Ze leren geconcentreerd luisteren. Het wekt hun fantasie op. Je bent even met heel je aandacht bij het kind. Ze slapen daarna beter. Maar het is soms goed dat ze nog niet zelf (kunnen) lezen. Want het gaat ook wel eens fout.

Zo dacht ik tijdens het voorlezen van het boek 'Het slimme kleine eendje': wachelen? Een eend waggelt toch? Met dubbel g. Niet met ch.

En tja, zo'n boek lijkt dan toch een autoriteit te zijn. Er wordt immers geld mee verdiend. Iemand die er zelf geld voor krijgt, heeft dat opgeschreven. Anderen lezen dat na. En dan toch wachelen opschrijven.




Ik heb het zelfs in de Van Dale opgezocht. Gewoon, om zeker van mijn zaak te zijn. En ja hoor, wachelen bestaat echt niet.

Er staat trouwens nog een fout in het boek. Op een van de laatste bladzijden verzucht de hoofdpersoon Flap: 'Hij (de vos) denkt aan nooit iets anders als eten!' Het moet natuurlijk geen als zijn, maar dan. De Nederlandse Taalunie geeft hierbij echter wel aan dat het door velen niet meer wordt afgekeurd, maar dat het officieel nog steeds fout is. Op termijn zal iedereen waarschijnlijk na het woord anders als gebruiken. Net als het woord hun in zinnen als: 'Hun zijn op vakantie geweest.' Ik probeer het bij mijn kinderen er nog uit te krijgen. Maar ik vrees het ergste. Laatst verbeterde ik Finn (6 jaar). Hij speelde een spel met zijn broer op de computer en riep: 'Hun met de blauwe truitjes aan gaan de verkeerde kant op! Pak ze!' Waarop ik zei: 'Zij met de blauwe truitjes aan, Finn'. Hij keek me verwonderd aan en zei: 'Nee hoor, mama, het zijn jongetjes en zij zijn meisjes dus dat kan niet.' Tja, daar ga je dan.

Alle letters: alfabetisering

Letters zijn slechts tekens om daarmee woorden te vormen. En pas als er woorden zijn, kunnen er zinnen gevormd worden en vervolgens teksten geproduceerd worden. Nu zijn er nog vrij veel mensen voor wie die teksten niet zo eenvoudig zijn. Het is dan ook de week van de alfabetisering. Het motto is deze keer: Samen werken aan geletterdheid draait om twee letters: NU


Moeite met lezen en schrijven

Nog steeds hebben 1,5 miljoen volwassen Nederlanders grote moeite met lezen en schrijven. En circa 40.000 kinderen verlaten ieder jaar de basisschool met een leesachterstand van twee jaar.



Kranten  in eenvoudig Nederlands

Veel instellingen en bedrijven proberen al om hun folders en andere informatie eenvoudiger te maken. Zo is de rabobank begonnen met een brochure waarin stap voor stap op een eenvoudige wijze het ‘moderne’ bankieren wordt uitgelegd. Maar ook vijf landelijke dagbladen doen mee aan een actie om aandacht te vragen voor de anderhalf miljoen volwassen Nederlanders die amper kunnen lezen of schrijven. De Volkskrant, Trouw, De Pers, Metro en Spits drukken komende week een van hun pagina's af in extra eenvoudig Nederlands om te wijzen op het belang van lezen en schrijven.

Dit zijn foto's van de Metro van dinsdag 7 september 2010.

Links staat een interview met iemand die tot voor kort bijna niet kon lezen en schrijven in 'gewone' taal, en rechts in eenvoudigere taal.

Het interview is herschreven door uitgeverij Eenvoudig Communiceren.

Stichting Lezen & Schrijven

Prinses Laurentien zit in het bestuur van de stichting Lezen & Schrijven. Zij was vandaag aanwezig bij een recordpoging voorlezen. Tienduizenden kinderen in het hele land zullen gelijktijdig gaan voorlezen.  Daarnaast hield zij vandaag haar jaarlijkse speech bij de uitreiking van de Nationale Alfabetiseringsprijzen. Het is vandaag dan ook Wereldalfabetiseringsdag. De VoorleesExpress heeft daarbij trouwens de eerste prijs in de wacht gesleept. Meer hierover willen lezen? Kijk dan op http://www.lezenenschrijven.nl/

In het hele land zijn er tal van activiteiten en campagnes bezig om dit probleem onder de aandacht te brengen. Want letters lijken zulke eenvoudige tekens, als er heel veel achter elkaar staan, is het voor sommigen best heel lastig! En er zijn teveel mensen die letterloos door het leven gaan! Terwijl letters zo leuk zijn, al zeg ik het zelf!

Kijk voor nog meer informatie op http://www.weekvandealfabetisering.nl/